BA SÀM

Cơ quan ngôn luận của THÔNG TẤN XÃ VỈA HÈ

6316. Ngày 25-12-1991: Cái chết êm ái của Liên Xô

Posted by adminbasam trên 30/12/2015

Thụy My

29-12-2015

Phần I

Ông Mikhail Gorbatchev tuyên bố từ chức Tổng thống Liên Xô trên truyền hình ngày 25/12/1991.

Ông Mikhail Gorbatchev tuyên bố từ chức Tổng thống Liên Xô trên truyền hình ngày 25/12/1991.

(Le Figaro 27/12/2014) Ngày hôm ấy ông Gorbatchev, cha đẻ của perestroika, chuyển giao quyền lực cho địch thủ là Boris Eltsine. Toàn thế giới nhận thấy sự lột xác của đế quốc toàn trị dường như diễn ra không cần đến bạo lực.

Hôm thứ Tư 25 tháng 12 năm 1991, Mikhail Sergueievitch Gorbatchev (Gorbachov) thức dậy với tâm trạng u uất, đầu óc váng vất, trong tư dinh dành cho Tổng thống ở Barvikha 4, ở ngoại ô phía tây Matxcơva.

Hôm trước đó tại điện Kremli – nơi mà từ vài tuần qua, ông giống như Vua Lia cô độc – Gorbatchev đã tiếp đón vị khách hiếm hoi là chính khách Arkadi Murachev. Hai người đã cùng uống một ít rượu cô-nhắc -cách thức để Tổng thống Liên Xô thư giãn đôi chút, sau khi trải qua tám tiếng đồng hồ thương lượng các điều kiện từ chức với địch thủ Boris Eltsine. Gorbatchev không ngon giấc. Trái tim ông nặng trĩu.

Gorbatchev biết rằng đây là ngày cuối cùng tại điện Kremli, sau sáu năm lãnh đạo đầy sóng gió lịch sử. Ông đã bắt đầu « một cuộc đổi mới toàn hệ thống đã gây tiếng vang rộng rãi » – tức công cuộc perestroika nổi tiếng – rồi lại chứng kiến chủ nghĩa cộng sản xô-viết sụp đổ như một lâu đài xây trên cát. Sau bốn tháng tranh đấu để giành lại quyền lợi, Mikhail Gorbatchev không thể nhắm mắt trước thực tế : Ông đã trở thành Tổng thống của một đất nước không còn hiện hữu nữa.

Gorbatchev chọn trong tủ áo một chiếc sơ-mi trắng hồ cứng, bộ vét đen có những sọc nhuyễn màu xanh đậm và chiếc cà-vạt bằng lụa in hoa đỏ. Mikhail Sergueievitch muốn ăn mặc chỉnh tề khi nói chuyện lần cuối trước quốc dân đồng bào.

H1Mikhail Gorbatchev và phu nhân Raissa. Ảnh: internet

Vào 9 giờ rưỡi, chiếc xe ZIL công vụ của ông đã đợi sẵn bên ngoài, cùng với hai vị đại tá mang theo chiếc va-li chứa mật mã nguyên tử vốn theo chân ông khắp nơi. Trong không khí khô hanh của buổi sáng, chiếc Limousine đen trang bị kính chống đạn lên đường đến điện Kremli, chạy xuyên qua các khu rừng ngoại ô phía tây thủ đô, những nhánh cây trĩu nặng từng đám tuyết.

Khi quay trở lại tối hôm ấy, người đàn ông có vết bớt màu bã rượu đã can đảm kết thúc cuộc chiến tranh lạnh, sẽ chỉ là một công dân bình thường. Ông có ba ngày để dọn ra khỏi biệt điện (datcha) dành cho nguyên thủ. Đó là lệnh của Tổng thống Nga Boris Eltsine.

Ông Eltsine thức dậy lúc hai giờ sáng. Đó là vì Boris Nikolaievitch Eltsine thường bị mất ngủ và chứng đau đầu khó chịu. Sức nặng của trách nhiệm, việc chuyển đổi đau đớn của nước Nga sang cơ chế thị trường và dân chủ ám ảnh giấc ngủ của ông. Những kẻ thù xuất hiện từ khắp mọi nơi, nhất là trong phe KGB cũ, dù đã bị ông trói gô lại nhưng vẫn còn động đậy.

Eltsine cũng dành thời gian để chọn lựa trang phục : một bộ vét màu sẫm sang trọng. Cũng như mỗi ngày, bà Naina vợ ông chỉnh lại giùm chiếc cà-vạt và chải qua mái tóc bồng bạc trắng. Người Nga thích nói đùa là từ thời Lênin, một nguyên thủ tóc dài thay thế một vị hói đầu. Vào khoảng 10 giờ, Boris Nikolaievitch cũng lên đường đến điện Kremli, nơi mà từ khi đảo chính, ông chiếm hẳn một văn phòng trong tòa nhà Xô-viết Tối cao.

H1Boris Eltsine trên một chiếc xe tăng ngày 19/09/1991 kêu gọi tổng đình công.

Một cuộc chiến kéo dài từ năm 1987

Đối với Boris Eltsine, hôm 25 tháng 12 ấy là ngày chấm dứt một cuộc chiến kéo dài từ năm 1987 – năm mà ông đã bị một Gorbatchev, đang ở đỉnh cao quyền lực và đầy hoài nghi, quăng xuống đáy Ủy ban trung ương đảng cộng sản Liên Xô.

Sau khi kêu gọi đến Boris Eltsine để quét dọn nạn tham nhũng khỏi thủ đô xô-viết, Gorbatchev trở nên lo ngại những ý tưởng quá cấp tiến và tính cách nóng nảy của Eltsine. Ông ngỡ đã tống khứ được mối lo khi loại Eltsine ra khỏi Trung ương. Nhưng Eltsine đã vươn dậy, trở nên người hùng của phe dân chủ, rồi thành cỗ máy lao vào tấn công chế độ mà Gorbatchev muốn duy trì.

Boris Eltsine cũng trở thành người đấu tranh cho một nước Nga tái sinh, và nềnđộc lập của các nước cộng hòa khác. Trong khi Gorbatchev chống lại bằng mọi giá, đưa xe tăng đến Litva và tập họp quanh mình một ê-kíp ngày càng bảo thủ hơn, rốt cuộc lại thành ê-kíp đảo chính (!) để duy trì Liên Xô và chủ nghĩa cộng sản. Một nhà quan sát trên Le Figaro ngày 26/12/1991 đã tổng kết : « Gorbatchev là nhà đấu tranh giỏi cho hai sự nghiệp tồi tệ ».

H1Tường Quốc hội Litva ngày 17/01/1991 được dán đầy những khẩu hiệu chống Liên Xô.

Alexandre Iakovlev, nhân vật số hai của đảng, một con người sáng suốt đã nhận ra được là cần thiết phải thay đổi với Eltsine, trong hồi ký đã khẳng định cha đẻ perestroika « không hiểu rằng một khi lưỡi gươm đã giơ lên trước hệ thống thì phải đi đến tận cùng ». Andrei Gratchev, phát ngôn viên của vị Tổng thống Liên Xô cuối cùng, xác nhận : « Gorbatchev đã góp phần vào sự sụp đổ của chính mình, khi không cải cách kinh tế đến nơi đến chốn », « tập hợp quanh mình những nhân vật bảo thủ đã dẫn đến cuộc đảo chính ». Nhưng Gratchev cũng khẳng định là sự chọn lựa của Eltsine là do tính toán và tham vọng quyền lực chứ không vì lý tưởng.

Dù sao đi nữa, Eltsine đã ca khúc khải hoàn hôm 25 tháng 12, « hồi cuối của một bi kịch đậm chất Shakespear, trong đó hai con người xuất sắc đã hình thành một nước Nga hiện đại, đối đầu với nhau » – theo nhận xét của tác giả Conor O’Clery trong một cuốn sách viết về ngày lịch sử ấy.

H1Gorbatchev và các đồng chí. Một tuần sau, cả ba nhân vật này đã tổ chức đảo chính ông.

Gratchev, phát ngôn viên tài giỏi của ông Gorbatchev, nhớ lại cái « ngày dài nhất » trong cuộc đời mình. Hôm trước đó, ông đã thành công trong việc thuyết phục Tổng thống dời lại việc từ chức một ngày – có nghĩa là dời lại ngày Liên Xô chính thức chấm dứt hiện diện  – để không ảnh hưởng đến lễ Noël của người công giáo. Ông thú vị nói : « Tôi đã kéo lùi chiếc đồng hồ của Lịch sử được một ngày ».

Nhưng thời khắc đã đến. Sáng hôm ấy, Gratchev cẩn thận mừng sinh nhật mẹ mình trước khi đến văn phòng ở điện Kremli vào đầu giờ chiều, để cùng với sếp dò lại bài phát biểu trên truyền hình vào 19 giờ, nhằm chính thức tuyên bố từ chức. Vị Tổng thống cuối cùng trong lịch sử Liên Xô gọi cho đồng nhiệm Mỹ George H.W.Bush ở Trại David để trấn an là sẽ chuyển giao các va-li chứa mật mã vũ khí nguyên tử cho Eltsine.

___

Thụy My

30-12-2015

Phần II

H1« Cứ như là đưa tang »

Cùng lúc đó, vào 14 giờ, giám đốc CNN là Tom Johnson, gọi điện cho phóng viên ảnh người Mỹ gốc Hoa (sinh tại Hồng Kông – TM) là Lưu Hương Thành (Liu Heung Shing)  làm việc cho hãng tin AP, bảo đến Kremli vào 18 giờ 30. Chỉ khi đến nơi ông này mới nhận ra ý nghĩa của thời điểm. Lưu Hương Thành ngạc nhiên khi thấy ông là phóng viên ảnh duy nhất của Mỹ trong phòng họp, dấu hiệu cho thấy vị trí danh dự của Hoa Kỳ tại Matxcơva.

H1Mikhail Gorbatchev ký văn bản từ chức.f

Vào 19 giờ, Gorbatchev bắt đầu phát biểu, « một cách rất ủ dột » – theo ông Lưu. « Cứ như là đưa đám » – Claire Shipman của CNN nói với Conor O’Clery.

Lưu Hương Thành được KGB cảnh báo là không có quyền chụp ảnh trong lúc đang ghi hình. Ông kể: « Nhưng tôi đang chứng kiến trực tiếp hồi kết của cuộc cách mạng bôn-sê-vich, và tôi tự nhủ, cần phải chụp được giây phút vị Tổng thống kết thúc bài diễn văn ! ». Đúng vào giây phút quan trọng ấy, ông bấm máy, trong khi anh nhân viên KGB tức giận « đấm tôi một cú vào lưng ».

H1Cờ Liên bang Xô viết, ngày cuối cùng trên điện Kremli.

Vốn đã từng đeo bám sự kiện Thiên An Môn, Lưu Hương Thành không hề bối rối. Ông phóng ra khỏi điện Kremli để gởi đi bức ảnh quý giá đã giúp ông đoạt giải Pulitzer sau đó. « Tôi chạy trên tấm thảm đỏ, ngang qua các đồng nghiệp. Những người này hiểu rằng họ đã bị lỡ một giây phút Lịch sử, bèn ra dấu lăng mạ tôi ». Khi đi ra bằng ngõ tháp Chúa Cứu Thế, ông Lưu chỉ đủ thời gian nhìn thấy lá cờ đỏ có hình búa liềm bị hạ xuống trong đêm, trong khi lá cờ ba màu trắng-xanh-đỏ của Nga được kéo lên trên đỉnh vòm điện Kremli. Liên Xô không còn nữa !

Liên Xô đã biến mất một cách không kèn không trống. Đã trở thành một chiếc vỏ rỗng không mang lại được điều gì. Người dân lo kiếm sống, tìm mua thực phẩm trong những cửa hàng trống rỗng, chẳng quan tâm mấy đến cái chết của Liên bang Xô viết.

H1Công dân Ukraina bỏ phiếu trong cuộc trưng cầu dân ý tách khỏi Liên Xô, tháng 12/1991.

Piotr Tcheremuchkine, phóng viên hãng thông tấn Tass vào thời đó, nhớ lại « một ngày hết sức bình thường ». « Chúng tôi chẳng thấy sự kiện này có ý nghĩa gì đặc biệt, vì có vẻ như không còn lối thoát nào khác sau vụ đảo chính và sự xuất hiện của Eltsine, vốn đang chuẩn bị xây dựng nên một Nhà nước mới ».

Tại Nikolaev, một vùng sâu ở miền nam Ukraina, một sự dửng dưng tương tự cũng bao trùm trong ngày hôm ấy, theo như Nadia, một người Ukraina phụ trách một căng-tin xô-viết. Suốt cả ngày, Nadia nghĩ đến « những phong bì phải lo cho viên chức này khác trong dịp Noël », « trước nạn tham nhũng đang ngự trị ở hạ tầng của bộ máy ». Gorbatchev và « phu nhân Raissa đã gieo hỗn loạn » không hề được người phụ nữ này quan tâm : « Chúng tôi hy vọng một Ukraina độc lập sẽ mang lại điều gì đó tốt đẹp hơn… »

H1Một thiếu nữ Litva ngồi lên tượng Lênin bị lật đổ ở Vilnius tháng 9/1991.

Tác động sau khi Liên Xô tan rã

Sau khi phát biểu và trả lời phỏng vấn CNN, Gorbatchev quay lại văn phòng để trao lại các va-li mật mã nguyên tử cho Eltsine. Nhưng vào phút chót, Tổng thống Nga cho biết không muốn vào phòng ông Gorbatchev, đề nghị « một địa điểm trung gian » là sảnh Katerina.

Bị hạ nhục, người hùng của perestroika đã từ chối. Rốt cuộc Bộ trưởng Quốc phòng Evgueni Chapochnikov sau khi hội ý với Gorbatchev đã quyết định gởi cho Eltsine tất cả những văn bản đã ký, rồi đích thân xách các va-li đến.

Chuyển đổi quyền lực xong xuôi. Không còn ai gọi điện thoại đến cho vị cựu Tổng thống bị bỏ rơi. Khao khát trả thù, Eltsine không hề nhẹ tay. Theo Iakovlev, ông Gorbatchev đã nhiều lần « rưng rưng nước mắt » trong những giờ phút cô độc ấy.

H1Mikhail Gorbatchev và Boris Eltsine

Tuy vậy, điều đáng chú ý là khi liên bang toàn trị sụp đổ, bạo lực đã không diễn ra. Cho dù đôi bên đều có những hành động hẹp hòi, nhưng cả Gorbatchev lẫn Eltsine đều khá kềm chế, từ chối cầu viện đến sức mạnh, trong bối cảnh quân đội đang giận dữ trước sự phân chia quyền lực đất nước. Đây không phải là chuyện nhỏ, nếu so sánh với Nam Tư cũ đã bị chìm vào ngọn lửa chiến tranh. Con quái vật xô-viết nguy hiểm, nhưng cái chết của nó lại mang tính hòa bình.

« Dù sao đi nữa người ta đã tin như thế, nhưng cuộc chiến gần đây tại Ukraina đã thay đổi  viễn cảnh » – Andrei Gratchev nhận xét. Ông có lý khi nói về cuộc xung đột hiện nay «là một tác động về sau » của việc Liên Xô bị sụp đổ. Một bằng chứng cho thấy rằng ngày 25 tháng 12 « vẫn chưa kết thúc ». Gratchev nói : « Cũng giống như một ngọn sóng thần đã lại trùm lên nước Nga và các láng giềng, hai mươi ba năm sau đó ».

H1Một người dân Baku dùng búa đục chân dung Lênin ra khỏi một bức tường, tháng 9/1991.

Trong hơn hai mươi năm, các lãnh đạo Nga không sử dụng đến vũ lực vì tận đáy lòng, họ tin rằng các láng giềng Liên Xô cũ vẫn trong vòng kiềm tỏa của mình, rồi các nước này sẽ quay lại thôi. Chỉ khi thấy rõ rằng, Gruzia năm 2008 rồi đến Ukraina năm 2014 đều tìm cách hướng về khối NATO, thì « việc dùng sức mạnh được cho là cần thiết », theo Gratchev. Họ quên rằng những nước này phải « chạy trốn » về phía phương Tây vì cảm thấy chủ quyền quốc gia đang gặp nguy hiểm trước Putin.

Gratchev nói thêm, về cơ bản nước Nga khá giống như « nhân vật chính trong bộ phim Mỹ « Một ngày không kết thúc » (Groundog Day) bị buộc phải liên tục sống lại những sự kiện của cùng một ngày ». Nga tái hiện hồi kết của Liên Xô, vực dậy những cuộc xung đột trong quá khứ « và nay là chiến tranh lạnh ».

« Hồi tưởng lại ngày hôm ấy thật là nản, vì chúng tôi ngỡ rằng đã vĩnh viễn lật sang trang mới nhưng lại không phải như vậy. Cả phương Tây lẫn Nga đều không có khả năng tạo ra được một lối thoát chung bền vững cho chiến tranh lạnh. Đó là sai lầm chung của chúng ta ».

Một bình luận tới “6316. Ngày 25-12-1991: Cái chết êm ái của Liên Xô”

  1. […] 6316. Ngày 25-12-1991: Cái chết êm ái của Liên Xô […]

Sorry, the comment form is closed at this time.

 
%d người thích bài này: