1780. Lập luận tiếp theo cho bài “Về chế độ sở hữu đất đai”

Nguyễn Đăng *

Sau khi đăng bài báo với tiêu đề nói trên, tôi nhận được tới 100 ý kiến tham gia bình luận. Có không ít người không đồng ý với quan điểm của tôi là thừa nhận đa sở hữu đất đai và trong đó có sự sở hữu tư nhân. Với những ý kiến như vậy tôi muốn quay trở lại lập luận thêm để bảo vệ quan điểm của mình.

Lập luận thứ nhất, tôi coi đất đai mặc dù là tài sản đặc biệt, nhưng không phải vì thế mà đất đai không có đa hình thức sở hữu như các tài sản khác. Sự đặc biệt của đất đai nằm ở chỗ nó là bất động sản, không thể di dời và gắn liền với chủ quyền quốc gia. Nhưng hai đặc điểm cơ bản nói trên không làm cho đất đai không có những đặc tính khác của tài sản. Đã gọi là tài sản, một đặc điểm trước tiên của nó là phải gắn với người chủ sở hữu, trừ trường hợp tài sản đó vô chủ, hoặc bị đánh mất. Không thể có chủ sở hữu chung chung không xác định được chủ, hoặc một ông chủ mơ hồ. Trong trường hợp như vậy không phải là tài sản.

Đã là tài sản thì bao giờ nó cũng mang trong mình nó đủ các loại hình sở hữu. Một khi hạn chế bớt đi một hình thức sở hữu nào đó, cũng như việc chỉ thừa nhận một loại hình thức sở hữu, thì đã tước đi các hình thức sở hữu khác.  Vô hình chung anh đã đánh mất đi chức năng vốn có của tài sản.

Lập luận thứ  hai, mục tiêu thành lập nhà nước là bảo vệ quyền con người, mà không phải tước bỏ chúng. Không ai bị tước đi sinh mạng, tài sản mà không phải trải qua một quy trình tố tụng đúng luật. Không một tài sản nào bị sung công mà không được bồi thường một cách công bằng. Việc xác định chỉ tồn tại một loại hình sở hữu, cũng như quyền tài sản của ai đó được ưu đãi hơn thì cũng ngang với việc tước đoạt quyền của những người còn lại…. Toàn bộ lập luận này đã được các tác gia triết học từ lâu đã cảnh báo, ngay từ thời Hy lạp cổ đại cho đến cả thời kỳ Phục Hưng và Khai Sáng của Phương Tây.

Cách đây 2.500 năm của thời kỳ Hy lạp cổ đại, nhà triết học Aristotle đã nhấn mạnh đến tầm quan trọng của sở hữu tư nhân trong các tác phẩm của ông. Theo ông  cho rằng, sở hữu tư nhân sẽ đưa mọi người có cơ hội trải nghiệm giá trị đích thực của tình yêu thương, sự bác ái, là điều kiện vàng và cuộc sống tốt của người dân.[1]

Trong học thuyết của Locke, sở hữu bao gồm: tính mạng, tự do, điền sản. Ông nhắn nhủ các nhà lập pháp phải cẩn trọng vấn đề này, nếu không sẽ có thể đặt mình cũng như nhà nước của mình vào tình trạng của chiến tranh với nhân dân. Ông viết:

“Lý do mà con người gia nhập vào xã hội là sự bảo toàn sở hữu của họ, và mục đích họ chọn & trao thẩm quyền cho cơ quan lập pháp là làm ra các luật bảo vệ sở hữu.

Khi nào các nhà lập pháp cố gắng lấy đi hoặc triệt phá sở hữu của người dân, hoặc khiến họ suy yếu và bước vào trạng thái nô lệ thì khi đó chính các nhà lập pháp này tự đặt mình vào trạng thái chiến tranh với nhân dân.

Khi cơ quan lập pháp cố gắng nắm giữ cho chính mình hoặc đặt vào tay người khác một quyền lực tuyệt đối, đặt nó trên cuộc sống, tự do và điển sản của nhân dân; thì họ đã đánh mất quyền lực mà nhân dân giao cho, quyền lực đó phải chuyển giao về cho nhân dân, là những người có quyền khôi phục quyền tự do nguyên thuỷ của mình, bằng việc thiết lập một cơ quan lập pháp mới.” [2]

Luận luận thứ ba một khi quy định đơn giản đất đai chỉ có một lọai hình sở hữu toàn dân hoặc sở hữu nhà nước, thì nhà nước đó đã tước đi khả năng sáng tạo của từng người dân. Động lực lớn lao nhất làm cho xã hội phát triển đã không còn. Trong tác phẩm Bàn về tự do của mình, triết gia người Anh  J. S Mill giữa thế kỷ XIX đã bàn rất kỹ về vấn đề này. Ông viết :

           ”… điều rất xấu xa của việc trao thêm quyền lực không cần thiết cho chính phủ. Mỗi chức năng được bổ sung thêm quá mức vào cái đang được chính phủ tận dụng, điều khiển cho ảnh hưởng của chính phủ lên các hy vọng và nỗi e sợ của công chúng càng thêm lan rộng hơn nữa và biến cái mỗi lúc một nhiều hơn cái bộ phận đầy tham vọng của công chúng, làm nó trở nên thành một bọn bám đít của chính phủ, hoặc của đảng phái nào đó đang ngấp nghé trở thành chính phủ”. [3]

Ông còn cho rằng:

“Nếu như đường bộ, đường sắt, ngân hàng, cơ quan bảo hiểm, các công ty liên doanh lớn, các trường đại học và các hội từ thiện, tất thảy đều là các chi nhánh của chính phủ; nếu thêm vào đó, các hội đồng quản hạt và chính quyền địa phương với mọi thứ đang thuộc sự cai quản của họ, đều trở thành các ban bệ của cơ quan hành chính trung ương; nếu như mọi viên chức của các tổ chức khác nhau ấy đều được bổ nhiệm và trả lương bởi chính phủ và ngóng nhìn chính phủ để trông chờ được thăng tiến trong đời sống; nếu mà như thế thì mọi quyền tự do báo chí, hoạt động quần chúng về lập pháp có cơ biến đất nước này cũng như bất kỳ nước nào khác thành đất nước tự do chỉ có tên gọi mà thôi”[4].

Chính vì những định chế này đã lấy đi tính năng động sáng tạo của người dân, ông viết:

“… Sự tai hại bắt đầu, khi thay vì hiệu triệu tính tích cực và năng động của các cá nhân và đoàn thể, nó lại lấy tính tích cực của bản thân nó thay thế cho họ, khi thay vì thông tin và tư vấn, hay đôi lúc lên án, nó lại bắt họ làm việc trong xiềng xích hay ra lệnh cho họ tránh sang một bên để làm thay họ. Cái giá trị của nhà nước về lâu dài, là giá trị của các cá nhân hợp thành; và một nhà nước mà trì hoãn lợi ích làm cho họ được mở mang tinh thần và nâng cao sự thành thục về hành chính lên đôi chút hay một cái gì đó tương tự thu nhận được do thực hành trong hoạt động cụ thể;  một nhà nước mà làm cho người của mình bị còi cọc đi với mục đích để họ làm công cụ ngoan ngoãn dễ bảo hơn trong tay mình, dù là vì lợi ích đi nữa-nhà nước ấy sẽ thấy, rằng với những con người nhỏ bé thì chẳng có thể làm được việc gì lớn lao, rằng sự hoàn hảo của cỗ máy mà nó đã hy sinh mọi thứ để đổi lấy, cuối cùng cũng chẳng đem lại được gì cho nó cả, bởi vì nó chỉ cốt nhằm làm sao cho cỗ máy hoạt động được trơn tru mà đã tống cổ cái năng lượng sống động tối cần thiết đi rồi.”[5]

Lập luận thứ tư, trên thực tế cho đến hiện nay, ở các nhà nước có trình độ phát triển cao đều thừa nhận sự hiện diện của đa hình thức sở hữu đất đai trong đó có cả sở hữu tư nhân. Ngược lại, chỉ thừa nhận một loại hình sở hữu đất đai của nhà nước, mà ở Việt Nam là sở hữu toàn dân, là nguyên nhân cho sự phát triển yếu kém của các nhà nước này.

Nhận xét về kết quả kém phát triển, trong đó có nguyên nhân không thừa nhận sở hữu tư nhân đất đai, De Soto viết:

“Sự thất bại của hệ thống luật pháp trong việc công nhận và tôn trọng tài sản của người nghèo. Người dân ở những nước chậm phát triển cũng khôn khéo và có đầu óc kinh doanh như người dân ở những nước giàu có. Vấn đề khác biệt then chốt là vì phần lớn họ sống trong những ngôi nhà không phải là chủ sở hữu thực sự. Họ không có quyền pháp lý đối với đất đai, nhà cửa hoặc công việc kinh doanh. Họ không thể sử dụng chúng như những đồ ký quỹ hoặc vay mượn khi cần thiết. Họ cũng không thể sử dụng những dịch vụ thiết yếu như điện, nước. Và nếu họ có tích luỹ được tài sản, họ sẽ gặp rủi ro khi bị những rào cản từ phía Chính quyền.”[6]

Chính vì đất đai là tài sản quan trọng, nên Hiến pháp của nhiều nước thừa nhận quyền sở hữu đất đai của tư nhân, bên cạnh các hình thức sở hữu khác như của cộng đồng, của tập thể, của quốc gia, của nhà nước  …  Bởi vì rằng:

Mọi quan hệ xã hội có thể quy về quan hệ giữa những đồ vật. Trên tinh thần này bảo vệ quyền con người tức là bảo vệ quyền sở hữu.“Quyền con người đơn giản là một bộ phận của những quyền sở hữu.”

Hiến pháp quy định các quyền cơ bản nền tảng cho chế độ kinh tế: quyền tư hữu tài sản, quyền tư hữu đất đai, quyền lao động, quyền tự do nghề nghiệp, quyền lập hội, quyền tham gia công đoàn, hội họp, quyền tự do kinh doanh là quyền con người, quyền bình đẳng trong các quan hệ kinh tế, giữa các thành phần kinh tế.[7]

Chính việc không thừa nhận sở hữu tư nhân đất đai, cùng với tất cả các tài sản tư nhân làm tư liệu sản xuất, ở Việt Nam kể từ khi có Hiến pháp năm 1980, cùng với các nguyên nhân khác, đã dẫn đến sự khủng khoảng kinh tế – xã hội vào những thập kỷ cuối cùng của thế kỷ XX. Khắc phục tình trạng này buộc Việt Nam phải đổi mới với việc thừa nhận sở hữu tư nhân của Hiến pháp 1992 là một thành công rực rỡ đã đẫn dắt đất nước thoát khỏi cuộc khủng hoảng kinh tế và xã hội nói trên. Sau một khoảng thời gian phát triển, xã hội hiện nay lại xuất hiện nhiều mâu thuẫn. Có rất nhiều nguyên nhân. Phải khẳng định rằng một trong những nguyên là chính sách đất đai của chúng ta chưa phù hợp. Đất đai sở hữu toàn dân và kinh tế nhà nước là chủ đạo đã góp phần tạo nên sự bất bình đẳng trong các thành phần kinh tế. Một nền kinh thế thị trường không hoàn hảo. Chính những điểm này đã tạo ra biết bao những khó khăn cho hiện tại. Kết quả giám sát của UBTV Quốc hội về việc thực hiện chính sách, pháp luật giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân với quyết định hành chính về đất đai có 50 % trong tổng số gần 1 triệu đơn thư chín năm gần đây có nội dung đúng hoặc đúng một phần.[8]

Với tính cấp bách của việc sửa đổi này nhằm khắc phục tình trạng khiếu nại và tố cáo của người dân, Quốc Hội đã lên chương trình thông qua Luật Đất đai sửa đổi trước cả việc thông qua Hiến pháp sửa đổi.  Nhưng rất tiếc rằng dự thảo được đưa ra lấy ý kiến nhân dân vẫn như trước đây, chỉ thừa nhận sở hữu toàn dân, với nhiều lập luận có tính ngụy biện rằng: Để nhằm mục đích không gây ra sự xáo trộn việc sử dụng đất hiện nay, với nhiều quy định nhằm ổn định lâu dài quyền sự dụng đất của người dân, hạn chế quyền thu hồi, trưng dụng đất, trưng mua đất, với việc tăng cường hơn nữa các quyền liên quan đến việc sử dụng đất của người dân, như việc khẳng định quyền sử dụng đất đai là quyền tài sản. Họ lập luận rằng, việc quy định như vậy đã ngang bằng với quyền sở hữu tư nhân… Không những thế, những người bảo vệ quan điểm bảo thủ này còn lập luận, rằng người dân không đòi quyền sở hữu đất, mà chỉ đòi giá đất được đền bù phải sát với giá thị trường. Còn hơn nữa, chính sách đất đai cũng như luật đất đai không sai, mà chủ yếu sai ở khâu áp dụng của các cán bộ thi hành luật[9]…

Tất cả những lập luận này tôi không muốn nói là ngụy biện, nhưng nó  làm cho tôi liên tưởng đến Hội nghị lập hiến của Hợp chúng quốc Hoa kỳ khi thông qua và soạn thảo Hiến pháp thành văn đầu tiên của thế giới. 55  người con của “thánh thần”, theo cách gọi của T. Jefferson, đã buộc phải chia thành 2 phe chống đối nhau một cách kịch liệt. Một phe ủng hộ bản thảo chỉ gồm có 7 điều chỉ nói về bộ máy nhà nước. Một phe nhất quyết phải có thêm phần quy định về nhân quyền, vì nhân quyền rất dễ bị vi phạm từ chính ngay phía các cơ quan nhà nước. Phe bảo vệ dự thảo khăng khăng khẳng định rằng, việc quy định bộ máy nhà nước bằng cách phân chia, rồi kìm chế đối trọng giữa các quyền, nhân quyền không có cơ hội cho việc vi phạm từ phía nhà nước. Phe chống đối càng kiến quyết hơn, bởi vì họ không thể tin vào ảo thuật ngôn từ của những người soạn thảo. Trước tình cảnh đó các nhà soạn thảo buộc phải viết thêm vào bản Hiến pháp 10 Tu chính đầu tiên, mà ngày nay được gọi là Nhân quyền của nước Mỹ. 10 điều khoản được bổ sung thêm này thành bộ phận không thể tách rời của Hiến pháp Mỹ.

Ảo thuật ngôn từ này phải chăng không giống như thuật chơi khăm của những Trung quốc, Ấn độ hay Do Thaí ngày xưa: Tâm niệm về quy tắc „lộc bất tận hưởng“. Người nông dân Ấn Độ đào được hũ vàng thì lấy que vạch ra một vòng tròn, tung những đồng xu vàng lên trời và tuyên bố „đồng xu nào trong vòng tròn là của tôi, ngoài vòng tròn là của dân làng“. Người nông dân Trung Quốc đào được hũ vàng, thì dùng que vạch ra một đường thẳng, tung những đồng xu vàng lên trời và tuyên bố „đồng xu nào nằm bên trái là của tôi, nằm bên phải sẽ thuộc về người hàng xóm tốt bụng“. Người nông dân Do Thái có một cách phân xử khác, sau khi tung những đồng xu vàng lên trời, ông ta tuyên bố „đồng xu nào bay lên trời là của thượng đế, đồng xu nào rơi xuống đất là của tôi“[10].

Từ thực tiễn này tôi cũng không thể tin rằng cho dù có thêm tới hơn 400 văn bản pháp luật như hiện nay đi chăng nữa, cũng không thể lấp đầy những thực tiễn sôi động, cùng những lắt léo muôn hình vạn trạng, những mánh khóe bắt tay với giới tư bản thân hữu của các quan chức chính quyền hiện nay để làm giàu một cách bất chính trên mảnh đất của người dân, mà đáng lý ra họ phải là người chủ thực sự được đứng ra giao dịch với nguyên tắc dân sự cổ xưa cả Phương Tây và Phương Đông đều áp dụng một cách đơn giản: thuận thì mua, mà vừa thì bán. Trong một nền kinh tế thị trường không thể ai thay được họ làm được chuyện này, chỉ trừ khi được họ ủy quyền trong từng trường hợp cụ thể. 

Kết luận

Mặc dù là tài sản đặt biệt, nhưng đất đai vẫn có đa loại hình sở hữu. Cần xem lại sở hữu nhà nước / sở hữu toàn dân, một loại hình sở hữu đã gây ra bao nhiêu rắc rối phiền phức cho người dân, phải thừa  nhận sở hữu tư nhân đất đai là nhân quyền. Có như vậy sẽ có cơ hội cho việc gỡ bỏ những rắc rối kiện cáo hiện nay về lĩnh vực này.

 

Tháng 5 năm 2013

Ng. Đ.

---

[1] Xem, Ba Người khỏng lồ trong Kinh tế học của Mark Skousen, Nxb Chính trị quốc gia  2012, tr. 71

[2] Xem, J. Locke, Chuyên khảo thư hai về Chính quyền,

[3] Xem, J. S. Mill  Bàn về tự do, Nxb.Tri thức 2005 tr. 244

[4] Xem, J.S. Mill , Sách đã dẫn. 245

[5] Xem, J. S. Mill, Sđ d, tr. 254

[6] H. De Soto, Sự bí ẩn của vốn (The Mystery of Capital)

[7] Barzel (1959), Economic Analysis of Property Rights,   University Press, Cambridge

[8] UBTV Quốc hội, ngày 7 tháng 11 năm 2012

[9] Xem, Bài phát biểu của PGS. Dương Đăng Huệ, tại các Hội nghị của Ủy ban Sửa đổi Hiến pháp và của Hội nghị viện PLD tháng 3 năm 2013

[10] Theo Võ Trinh BL, 25.6.2007

—

* Mời xem lại, cùng tác giả: Về chế độ sở hữu đất đai (Ba Sàm).