BA SÀM

Cơ quan ngôn luận của THÔNG TẤN XÃ VỈA HÈ

Tự do báo chí ở Nga (1)

Posted by adminbasam trên 09/06/2009

SPIEGEL

Tờ báo được yêu thích ở phương Tây,

nhưng bị căm ghét tại nước nhà (phần 1)

Các phóng viên của tờ Novaya Gazeta cần có những sợ dây thần kinh vững vàng – bốn trong các phóng viên của tờ này thường trú tại Moscow đã bị sát hại. Thế nhưng tờ báo lại có những người bạn quyền lực, trong đó có Mikhail Gorbachev và nhân vật chính trị đầu sỏ Alexander Lebedev.

Matthias Schepp, từ Moscow

Ngày 9-6-2009

Olga tỏ ra vừa khiếp sợ vừa lo lắng khi cô lướt những ngón tay quanh chiếc phong bì. Người gửi có vẻ là nhân vật quyền thế: “Phủ Tổng thống”. Nó có phải là thư gửi từ Kremlin hay không? “Nhưng sao cảm thấy chiếc phong bì là lạ,” theo lời kể của Olga, thư ký của tổng biên tập tờ báo tiếng Nga Novaya Gazeta.

Khi cuối cùng cô mở chiếc bì thư, cô liền có cảm giác ớn lạnh và sởn gai ốc: những chiếc tai lừa. “Ở đây ai đó cũng cần có những sợi dây thần kinh vững vàng,”cô nói. Bốn trong số các nhà báo của tờ báo này đã bị sát hại, và một trong số các luật sư của bản báo đã bị bắn chết giữa ban ngày ban mặt.

Những chiếc tai lừa đã được nối tiếp sau đó ít ngày bằng một mẩu thịt vấy máu. Lần này không có địa chỉ nơi gửi trên phong bì. Và rồi một người đàn ông kỳ dị đã đề nghị với tổng biên tập tờ báo một khoản tiền hối lộ.

Khi tờ báo điều tra vụ việc, họ đã phát hiện ra rằng có một nhà hoạt động chính trị với một nhóm được gọi là Nashi đứng đằng sau những hành động bí ẩn. Nishi, một tổ chức thanh niên được Kremlin kiểm soát, trước đó đã tiến hành các hoạt động phản kháng trước cửa văn phòng ban biên tập tờ báo và phát động một chiến dịch chống lại tờ Novaya Gazeta. Một quãng thời gian ngắn sau đó, Tổng thống Dmitry Medvedev đã có một quyết định cho bản báo này một cuộc phỏng vấn.

Tình hình tỏ ra không rõ ràng. Một mặt, tờ báo, được phát hành ba lần một tuần và có một số ấn phẩm đáng nể là 270.000 bản, là mục tiêu của thái độ tức giận của giới quyền thế ở Moscow, do nhiều lần họ thấy có những bài viết chỉ trích họ trên báo. Mặt khác, tờ Novaya Gazeta bất ngờ đang được hưởng sự bảo vệ từ các quan chức ở những cấp cao nhất trong chính phủ.

Có phải đúng là do vai trò của Novaya Gazeta, giờ đây là tờ báo nổi tiếng nhất của Nga ở nước ngoài hay không? Có phải Novaya đúng như các nhà lãnh đạo vẫn gọi nó, là một pháo đài của tiếng nói tự do dân chủ hay không?  Ngoại trưởng Đức Frank-Walter Steinmeier, ứng cử viên thủ tướng thuộc Đảng Dân chủ Xã hội trong các cuộc bầu cử vào tháng Chín tới tại Đức, đã loan báo những kế hoạch viếng thăm các văn phòng toà soạn báo vào tuần này. Và thậm chí có một cơ hội là Tổng thống Hoa Kỳ Barack Obama có thể ghé qua vào đầu tháng Bảy này.

Bơi cùng lũ cá mập

Ngay trước buổi trưa khi Sergei Sokolov, với hiệu lệnh như một viên hạ sĩ quan huấn luyện tại một doanh trại quân đội, anh loan báo “hội nghị xuất bản” trong hành lang tòa soạn báo. Trước đó, trong thời gian nghỉ, anh đã gửi một bức bưu ảnh tới các bạn đồng nghiệp với những câu anh viết trong đó “Tôi đang bơi cùng với lũ cá mập”. Chiếc bưu ảnh đã được ghim lên tấm bảng trong tòa soạn báo. Bên cạnh nó, có ai đó viết: “Những con cá mập tội nghiệp.”

Sokolov là nhà tư tưởng số hai trong ban biên tập. Ông hướng những luồn ý tưởng đến từ tổng biên tập Dmitry Muratov mà không phải thách thức vai trò quyền lực của tổng biên tập. Khi Muratov đưa các ý tưởng cho bài báo tới 60 thành viên ban biên tập, là nó báo hiệu như là một âm mưu hạ bệ chính phủ – hoặc ít nhất cũng là một vài bộ trưởng trong chính quyền.

Một trong những bài báo của tờ báo này đã tiết lộ rằng một nhà quản trị của ngân hàng thuộc nhà nước, cũng như vài bộ trưởng có ảnh hưởng, được viện dẫn đã cho xây dựng những tòa biệt thự xa xỉ dọc bên sông Moskva – tại một khu bảo tồn thiên nhiên mà trên thực tế đã có một lệnh cấm xây dựng công trình. Trong một vấn đề mới đây của tờ báo, Roman Shleinov, một trong những ngôi sao trong một tập hợp các nhà báo có tài năng và táo bạo khác thường của tờ báo, đã bóc trần một mạng lưới các công ty mà ông khẳng định là họ đại diện cho một mối liên hệ giữa một nhóm mafia với những bà con thân thuộc của Thủ tướng Vladimir Putin.

Shleinov cũng đã chỉ trích gay gắt những mưu đồ của hãng năng lượng khổng lồ Gazprom, và ông thậm chí đã miêu tả những vụ bắt cóc và tống tiền những nhà lãnh đạo doanh nghiệp được thực hiện bởi các sĩ quan cơ quan của FSB, cơ quan tình báo trong nước của Nga. Những phát hiện là đáng chú ý, song những phản ứng thì sao? Trên thực tế chẳng có gì.

“Chúng tôi có thể cho đăng một bức ảnh cho thấy Putin đang nhận một va-li tiền mặt. Nhưng không ai quan tâm tới điều này,” ông nói. Ahleinov là một Sisyphus [một nhà vua thời Hy Lạp cổ đại-BS] trong nghề báo chí điều tra – một Sisyphus phải chịu những áp lực.

Có được cách tiếp cận thông tin báo chí không phải là một vấn đề khó ở Nga, ví dụ như so với Trung Quốc. Mặc dù truyền hình bị nhà nước kiểm soát trên diện rộng, nhưng phạm vi của những quan điểm trên các tờ báo và trên Internet là rộng hơn, lấy ví dụ như ở Đức.

Đất nước này phải chịu đựng một loại tai ách khác biệt hoàn toàn: đó là ngay cả những tiết lộ về những vụ tai tiếng nhất, lớn nhất cũng không dẫn tới bất cứ kết quả gì.

Phương tiện truyền thông tự do và có ảnh hưởng nên nó là một thứ công cụ quan trọng trong cuộc chiến đấu với nạn tham nhũng đã trở nên quá mức. Thế nhưng tại nước Nga, phương tiện truyền thông thiếu những sức mạnh cần thiết. Boris Yeltsin, với vai trò là tổng thống đầu tiên của Nga, đã bắt bộ tư pháp phải trả lời trong vòng 10 ngày đối với những cáo buộc tham nhũng được báo chí đưa ra. Người kế nhiệm ông là Putin đã nhanh chóng huỷ bỏ mệnh lệnh của Yeltsin ngay sau khi nhận chức.

“Tìm ra ai là kẻ liên quan”

Tổng biên tập Muratov của tờ Novaya Gazeta đang để ý đến một trong những biên tập viên kỳ cựu của mình, người vừa nhận được một tin nhắn từ một vụ tai nạn kỳ lạ tại Kutuzovssky Prospekt, một con phố dẫn tới điện Kremlin. Một thanh niên 20 tuổi đã đâm hỏng chiếc xe Ferrari còn mới của mình trong lúc đang lao với tốc độ 200 km một giờ. Người cha của gã thanh niên này hình như là một thành viên trong hội đồng quản trị của một nhóm các nhà băng.

Đối với Muratov, câu chuyện còn là một ví dụ về sự thừa mứa những gì mà ông gọi là “một tầng lớp quyền thế tự đặt mình lên trên luật pháp.” “Hãy tìm ra kẻ nào liên quan tới vụ này!” ông ra lệnh cho các biên tập viên của mình. “Và tôi sẽ hỏi Lebedev.”

Trong giây lát, đã cho thấy là Alexander Lebedev, một cựu thành viên của cơ quan tình báo nước ngoài của Liên Xô và làm một chủ sở hữu 30% hãng hàng không quốc gia Aeroflot, chỉ là một trong nhiều nguồn tin của Muratov trong vòng xác minh. Tuy nhiên, trên thực tế, tay trùm nhà băng lại là cái gì đó như một chiếc máy in tiền cho Novaya Gazeta.

Ông ta đã giúp tờ báo này từ những năm 1990. Vào tháng Sáu năm 2006, ông ta và cựu lãnh đạo Liên Xô Michail Gorbachev đã giành được một cổ phần chiếm 49% trong tờ Novaya Gazeta, khi nó suýt phá sản vào thời điểm đó. Những người làm công trong tòa báo sở hữu phần còn lại.

Lebedev đã mua các cổ phần của những nhân công này với trị giá 2,1 triệu đô la. Kể từ đó, hàng năm ông đã bơm hàng triệu đô là vào tờ báo đang làm ăn thua lỗ này. Không ai mua quảng cáo; mọi người lo sợ phải gánh lấy thái độ tức giận của Kremlin. “Miễn là tôi có tiền, là tôi sẽ giúp,” Lebedev nói, trong một phòng tiếp khách sang trọng của tòa biệt thự lộng lẫy của ông gần Bộ Ngoại giao. Ông đang mặc bộ đồ bò, một chiếc áo lót có hoa văn và đôi giày quần vợt đen hợp thời trang.

Ông trùm này tán dương “đội quân những nhà báo kỳ lạ, can đảm” của mình, khi ông nói rằng mục tiêu của ông là làm cho tờ báo trở thành “người đi đầu có chính kiến ở Nga”, và ông dẫn ra nhà thơ và là nhà phê bình Stalin Osip Mandelstam. Ông thích được thấy các biên tập viên của mình như là bộ phận của truyền thống đối kháng với ngai vàng quyền uy này, và bản thân ông như là một tia sáng chiếu rọi tới nền tự do báo chí.

Thế nhưng các chính trị gia, các nhà quản trị truyền thông và các nhà báo ở Moscow thường có những câu chuyện khác để nói về Lebedev. Thứ nhất, họ nói rằng ông chủ này, người đã mất nhiều nỗ lực để trở thành thị trưởng Moscow và Sochi, địa điểm tổ chức Thế vận hội Olympic mùa Đông 2014, muốn giữ tờ báo để xúc tiến những tham vọng chính trị của ông ta. Họ cũng khẳng định rằng, trong cuộc chơi của các chính trị gia quyền lực ở Moscow, ông đã được chọn để giữ cho tờ báo hay gây phiền phức nằm dưới sự kiểm soát nhân danh Putin.

Lebedev và Gorbachev bác bỏ những khẳng định này, cho nó như là “trò ngớ ngẩn.” Hãy nhìn vào các bài báo trên Novaya,” Lebedev lưu ý. Ví dụ, ông nói, vua báo chí của Putin, Alexei Gromov, đã phải tức giận khi tờ báo phanh phui những lợi ích thương mại được cho là của ông trong hệ thống truyền hình kỹ thuật số.

Người dịch: Ba Sàm

Hiệu đính: Trần Hoàng

Bản tiếng Việt © Ba Sàm 2009

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

 
%d người thích bài này: