58:Con thú tật nguyền

 

 

Con thú tật nguyền[1]

 

Nguyễn Hữu Vinh

Có ai đó chợt hỏi tôi “con người hơn con vật ở cái gì ?” Tôi đã chỉ ngay vào đầu. Người đó cười “sao không đặt tay lên ngực nhỉ ?” Tôi bảo từ bé tôi được dạy vậy, coi cái trí khôn (ở trong đầu) giúp cho con người chiến thắng muôn loài, làm ra của cải vật chất … là quan trọng hơn cả. Vậy còn thứ kia, cái con tim ấy, nó làm gì ? Nó không giúp tôi suy nghĩ, nhưng nó lại biết rung động, cho tình yêu đôi lứa, yêu con người, thiên nhiên, cuộc sống tự do … Nói đơn giản thì cái đầu là để nghĩ, còn con tim là để yêu.

Nhưng khổ cho con tim, khi tôi khốn khó, cần có cái ăn cái mặc, thì nó không được coi là quan trọng. Thế rồi khi có ăn có mặc, tôi lại có cái thói quen … quên nó mất rồi, nên nó lại tiếp tục bị quên, để tôi còn lo bon chen hơn nữa … tức là làm giàu, sống xa xỉ. Đến một ngày, tôi bắt đầu chán cái sự xa xỉ, vội sờ tay lên ngực mình, không còn thấy con tim thổn thức nữa. Nó đập như một cỗ máy.

Nhưng có lần tôi chợt để ý, khi nghe con gà trống ngoài vườn gáy rất nhiều, nó còn kêu … túc … túc … , nhặt lên lại thả xuống cái hòn sỏi, như mời gọi, rủ rê ai đó ? Hóa ra cu cậu vừa xổng chuồng, thoáng nghe tiếng cô gà mái nhà bên đang kêu … coóc … coóc … Một hôm khác, tôi lại nghe con chim vành khuyên trên cây sau nhà hót … chích … chích … rõ vui, nhìn ra thấy nó luồn cành bắt sâu chăm chỉ. Nó như thăm hỏi con chim bạn đang lặng lẽ, ngày qua ngày luẩn quẩn trong cái lồng đẹp đẽ tôi treo trên cành.

Tôi tự hỏi có phải con gà trống, con chim vành khuyên, chúng có thứ hơn mình, một con tim để mà rung động ? Thế thì so với chúng, tôi tuy là “con thú khôn nhất” nhưng “không tim” – không biết yêu.

Tôi quyết thử đi tìm cách hâm nóng cái con tim như cỗ máy của mình.

Lần thứ nhất: tôi tìm đọc sách, thấy sao nửa đầu thế kỷ trước trên văn đàn có thật là nhiều tác giả tài danh, tác phẩm hay thế. Mà không phải chỉ đơn thuần có truyện, còn bao nhiêu là sách nghiên cứu văn hóa, lịch sử. Lại còn thơ, nhạc, họa nữa cũng tuyệt diệu, gọi là để đời. Tôi tự gọi cái thời đó là thời “Phục hưng (hay Khai sáng chẳng hạn) của văn hóa Việt Nam”. Còn bây giờ thì sao nhỉ ? Đất nước ta độc lập, thống nhất rồi, đời sống lại còn có vẻ tấn tới nữa. Thế mà sao khác quá. Người ta ít đọc, đọc thì toàn sách “ngoại”, hát cũng phải nhạc ngoại mới hay. Khổ nhất là cái món thơ ngoại thì hơi bị khó “nhá”, trong khi thơ nội thì dù có đưa vào chương trình học mà cũng ít bài nào làm người ta thuộc nổi chứ nói gì tới ngâm vịnh cả đời như thơ thời phong kiến, thực dân. Lạ nhất là có hàng nghìn tiến sĩ, giáo sư, nhà nghiên cứu văn hóa … chứ đâu phải lác đác vài vị như ngày trước, thế mà hiếm thấy tác phẩm nào sánh được với người xưa. Hay là các vị viết chuyên phục vụ … xuất khẩu cả (như giày dép, quần áo chẳng hạn) ? Tôi thử lần hỏi bạn bè ở nước ngoài, thì tịnh không thấy có tác phẩm nào. Thế là cái con tim tôi nó lại lạnh đi. Chẳng oan cho nó, vì bao nhiêu những nhạc sĩ, văn sĩ, thi sĩ, họa sĩ … , những người thường có con tim dễ “thổn thức” nhất mà còn vậy, huống hồ …

Lần thứ hai: tôi quyết định thử làm “sĩ” xem vì sao nên nông nỗi này. Đầu tiên là định làm văn, thi sĩ, nhưng hỏi các vị đàn anh thì họ cười chua chát, bảo rằng nếu tôi có cái tài viết thì vẫn chưa đủ, mà còn phải biết viết theo kiểu “lách” nữa. Ngoài những bí ẩn mà tôi chưa hiểu nổi, thì cái gọi là “lách” đó, theo họ, nào là phải tránh “đụng chạm”, tránh nói quá xấu, mà phải có “gương tốt điển hình”, kể cả văn vẻ, nhân vật cũng không nên gai góc quá vì nó không phải là “phổ biến”, nhất là phải đúng với mục tiêu phấn đấu của …. triệu năm nữa, vân ..vân ... thì cái anh xuất bản, phát hành mới chịu (hỏi tại sao, thì họ hay chỉ tay lên trên … trời). Kế đến là phải cẩn thận, rất dễ được các nhà gọi là phê bình “mổ xẻ” ra trò nếu như mình có cái gì đó hơi khang khác, quai quái. Họ sẵn sàng dùng dao búa (tức là dùng ngôn từ “đao to búa lớn”, chứ đừng nhầm là kiểu xã hội đen) để chỉ vẽ cho người viết, mà không cần hiểu rằng độc giả mới là người quyết định. Vì quả tình trên văn đàn cũng quá thiếu mục tiêu để mà phê bình, nên mình nhú lên một chút là các vị đang muốn luyện bút liền ca bài “Trước ngày hội … bắn” ngay. Chưa hết đâu, sẽ còn có cả các vị quản lý của các vị này nữa, mà vũ khí thì tối tân hơn. Tức là chả cần “phê” với “bình” gì sất, mà là a-lê “kiểm điểm !” … Ôi, chưa hết đâu, cứ gọi là “Người người lớp lớp“, nhưng mệt quá rồi, không kể nữa. Nên tốt nhất là cứ viết theo kiểu “nhạt” là an toàn nhất (thực tình thì đây cũng là cách sống khôn ngoan của con người luôn). Nhưng viết “nhạt” thì quá dễ rồi, đúng với cái con tim lạnh của tôi rồi, trong khi tôi đang cố hâm nóng nó cơ mà. Đang bực mình thì đúng lúc nghe có cái hội nghị về lý sự, phê phán gì đó trong cái lĩnh vực này, tôi cố tìm hiểu để, thôi thì biết đâu quán triệt được cái định hướng tư tưởng một cái là mình yên tâm, nổi hứng viết hay thì sao. Nhưng chả có cách nào biết nội dung cái hội nghị, cho rõ đường lối chủ trương, tôi đành (chơi sang tí) kiếm nhờ cái vi tính, bật lên lướt oép một cái. Thế mà chả thấy đâu cái trang oép của cái hội văn thơ, chỉ thấy toàn oép của mấy xã ở tận Đồng Nai (họ lại còn có cả phần tiếng Anh mới oách chứ). Tội nghiệp quá, thế mà cứ nghĩ hội này của nhà nước thì cũng phải tươm lắm chứ. Giá các vị biết mà ké cẩm tí chút vào cái oép của xã nào đó thì hay biết bao, bà con nông dân lại còn được nhờ nữa.

Tôi lại thử ngó qua mấy “sĩ” khác, như bên sân khấu, điện ảnh, âm nhạc … Hóa ra cũng có chung một mô-tip cả. Thí dụ trong âm nhạc, có vị cố mãi lấy cảm hứng mà vẫn chưa được ca khúc nào trứ danh, đành tạm chấp nhận sáng tác những bài tầm tầm cho thanh niên nó nhảy nhót, tán tỉnh nhau; nghĩ “thế cũng là đóng góp rồi, cho chúng nó đỡ lêu lổng”. Nhưng báo hại là lại bị “đặt vấn đề” ngay là loại nhạc “gây sốc”, ăn búa rìu luôn (có vị luật sư còn hiến kế là nên xem xét vấn đề vi phạm pháp luật nữa mới hãi chứ). Vội nhảy sang loại nhạc “ngợi ca”, cứ hô khẩu hiệu loạn cả lên là ổn, chả có ai phê là nhạc … “gây ngủ” gì cả, mà lại rất dễ đắt sô với các Đài phường (tức là cái loa truyền thanh công cộng kêu choe choé của các phường xã cưỡng bức người ta nghe). Nếu quý vị chưa phân biệt được hai cái trường phái này thì tôi xin dẫn chứng. Đại để bài hát mà có câu “anh tức em sao chảnh dễ sợ”, sẽ dễ bị liệt vào loại “gây sốc”, là phiền. Nhưng đổi tí thôi, thành “anh góp ý em sao lơ là phấn đấu” là ổn ngay (biết đâu, tích cóp lại là có ngày còn được danh hiệu ấy chứ), dù “em” chả bao giờ biết thế nào là “phấn đấu” cả, nghe chỉ có gây ngủ. Nhưng an toàn vô cùng. Và tôi chợt ngộ ra là phải luôn sáng tác nhạc bằng cái … đầu lạnh, thật người lớn vào, già khọm thì càng tốt, chứ cứ bằng con tim hơi bốc một tí, trẻ con một tí là gay.

Thế mà vẫn chưa hết, nhiều vị, nhất là diện cao niên và danh tiếng, còn phàn nàn quanh chuyện phong tặng danh hiệu. Nào là phải làm đơn xin xỏ, xét lên xét xuống, tranh cãi, mà muốn tránh cũng không được (vì “chơi” khác người là “mệt” ngay – như phần trên đã viết. Nhất là sẽ bị trơ khấc ra là kẻ “chậm tiến”, nhục lắm !). Thế là hết cả hứng sáng tác, vì buồn bực, giận dỗi, cả cảm giác bị xúc phạm; chẳng khác gì đang được bay bổng thì … hết xăng, rơi bẹt xuống đất, “chết” luôn … cái tâm hồn nghệ sĩ của mình. Vì các vị ấy thì ta đều biết là những người tuy có thể thiếu cái đầu lạnh, nhưng lại có con tim nóng và thường nhạy cảm, khái tính. Vẫn chưa hết. Lại còn chuyện có vị do có trái tim cũng hơi … âm ấm, làm người ta nhầm tưởng là đa tài, là thể nào cũng có cái đầu lạnh nữa, nên được đưa qua kiêm luôn làm “quản lý”-tức là chăn dắt cái giới “sĩ” của mình. Một số vị khác thì thấy tim mình hình như hơi bị … man mát đi, nên ứng biến rất khôn, nhảy ngay sang nhóm đầu lạnh (quản lý). Nảy sinh ra bao nhiêu là chuyện dở khóc dở cười.

Còn vô vàn chuyện nữa đã làm tôi nản chí, nghĩ nếu cứ quẩn quanh quanh quẩn mãi thế này thì chả biết đến bao giờ cái ngành “sĩ” của ta mới khấm khá lên được. Thế là tôi cũng hết muốn hâm nóng con tim, thề nhiều kiếp sau cũng quyết không theo cái nghiệp “sĩ”. Đang chán nản quá thì có ông bạn hí hửng khoe là dạo này hình như có tí “khởi sắc” trong cái làng văn, mấy cuốn sách hơi bị “nhạy cảm” mà vẫn lọt lưới được. Hỏi ra thì đúng vậy. Một cuốn của cái ông Trường viết về lịch sử nội chiến ở Việt Nam, nhà Nguyễn đánh ông Quang Trung. Đụng đến chữ “nội chiến”, rồi “hạ” ông Quang Trung, “nâng” nhà Nguyễn có ông Nguyễn Ánh bị các nhà sử-chính trị cách mạng gắn cho cái tội “cõng rắn cắn gà nhà” là quá liều rồi)[2]. Cuốn thứ hai của nhà ông Hoài, đem cái Cải cách ruộng đất long trời lở đất ra mà bôi bác (cũng quá là táo tợn đi)[3]. Cuốn thứ ba là của ông Ngọc, ai đời lại đi ca ngợi là đế quốc thực dân ngày xưa cũng đem lại cho ta nào là chữ quốc ngữ, rồi văn hóa văn minh phương Tây … (trái với “đường lối tuyên truyền” rồi)[4]. Nghiến ngấu hết ba cuốn sách, tôi phấn khởi tợn, sắm ngay bút mực định khởi công viết, ấy thế mà lại có tay khác nói ngang ngay. Hắn bảo “ối giời … toàn những tác phẩm viết ra từ đời tám hoánh, của mấy bố “điếc” không sợ … kiểm điểm“. Tôi giật mình, ngẫm mới thấy đúng thật. Ba nhà này, một bác thì đang yên vị tít tận phía bên kia trái đất, hai cụ ngồi ngay Thủ đô nhưng thuộc diện “xưa nay (cực) hiếm” rồi, gọi là U90. Bảo “điếc” không sợ, quả cấm có sai ! Thương cảm nữa là cụ Ngọc, trong lời phi lộ của cuốn sách lại phải những hai lần nhắc tới cái sống cái chết của mình. Vậy có lẽ là các vị quản lý cũng biết thương, còn tí cái đạo lý người Việt “kính lão đắc thọ”, nên tha không kiểm điểm (hay là sợ đang kiểm điểm giữa chừng thì ngộ nhỡ các cụ … ? Thôi chả dám nói). Chưa xong, tay bạn còn bảo “thử hỏi cái cô Tư nhà văn chân đất mà xem, bạn đọc cứ là cả triệu, thế mà vẫn được mấy bố tuyên huấn cạo rửa ra trò vì cái “tội” nói xấu chế độ … tỉnh nhà. Báo chí, Hội văn thơ phải lăn vào mà bảo vệ một ngôi sao hiếm hoi trên bầu trời văn nghệ “đêm … sau đổi mới”. Thoát cái “tội” viết thì lại đến cái ” tội” phát ngôn thiếu suy nghĩ. Thế là cũng phải cúi đầu xin lỗi mới yên để tìm đường viết theo kiểu lách“[5].

Thế là tôi lại nản. Chả nhẽ giờ phải chơi kiểu như chị em mình ngày xưa chửa hoang, “đẻ con tinh thần” ra, nuôi dấm nuôi dúi trong nhà, rồi chờ đến lúc xắp … về cõi mới chạy giấy khai sinh, mới xin cho nó bước ra cửa, để cho nó tiễn đưa mình luôn à ?

Nhưng được cái là con tim tôi từ dạo đó nó khôn lên bao nhiêu. Nó biết … nghĩ mới quái chứ, không thua gì cái đầu. Nhờ nó, tôi đâm ra khôn kinh khủng, vì có thêm cả con tim không những không làm cái đầu “chệch hướng”, mà còn biết nghĩ thay cho cái đầu nữa, nó không bao giờ thèm thổn thức, rung động, kể cả lỗi lầm. Họa chăng khi cần thì nó cũng giả vờ thổn thức, … là tuyệt cú mèo. Cũng từ dạo đó, tôi chẳng thèm quan tâm đến bọn gà, chim nữa, còn nỗi đau niềm vui của thiên hạ thì càng xa lạ.

Không giống ai. Tôi tuy vẫn có con tim biết yêu, nhưng yêu một cách … lạnh lùng. Còn cái đầu thì lại lười đi, nó ít phải nghĩ hơn. Tôi như “con thú tật nguyền”.

(Tạp chí Nhà Quản lý – số 44/2007 – trên blog này là bản đầy đủ)

---

[1] “Đạo tên” truyện của Ngụy Ngữ

[2] Tạ Chí Đại Trường – Việt Nam thời Tây Sơn Lịch sử nội chiến 1771-1802

[3] Tô Hoài – Ba người khác

[4] Phan Ngọc – Sự tiếp xúc văn hóa Việt Nam với Pháp

[5] Nguyễn Ngọc Tư – Cánh đồng bất tận